Newsletter
strona główna Zachowek Zachowek

Zachowek

Prawnik
Autor: Prawnik
Instytucja zachowku uregulowana jest w Kodeksie Cywilnym i stanowi odpowiedź ustawodawcy na sytuację, w której najbliższa rodzina zmarłego zostaje pominięta lub niedostatecznie uwzględniona w procesie dziedziczenia. Istnieje pogląd, że spadkodawca ma moralny obowiązek pozostawienia chociażby części swojego majątku osobom najbliższym ze względu na łączące go z nimi więzi rodzinne. Co jednak w sytuacji, w której po śmierci spadkodawcy okazuje się się, że nie zabezpieczył on naszych interesów majątkowych? Czy przysługuje nam roszczenie o zachowek? 
 
Czym jest zachowek?
 
Zachowek jest przewidzianą przez ustawodawcę formą ochrony interesów osób najbliższych spadkodawcy. W najbardziej powszechnym rozumieniu jest to suma pieniędzy o którą roszczenie względem spadkobierców testamentowych przysługuje osobie, której spadkodawca w testamencie nie uwzględnił. Nie jest to jednak roszczenie z którego skorzystać może każdy. Przysługuje ono wyłącznie osobom, które byłyby powołane do spadku, gdyby nastąpiło dziedziczenie ustawowe. Obowiązek zapłaty sumy na pokrycie, bądź też uzupełnienie zachowku powstaje w momencie śmierci spadkodawcy i należy do długów spadkowych. 
 
Kiedy możemy skorzystać z roszczenia o zachowek?
 
Jak już wspomniano, roszczenie o zachowek powstaje w momencie śmierci spadkodawcy, jednakże przed uznaniem prawa do zachowku należy zbadać, czy spadkodawca pomijając taką osobę w testamencie nie przekazał należnego jej zachowku w innej dopuszczalnej przez prawo formie, np. jako darowiznę lub w postaci zapisu, które będą ekwiwalentem sumy pieniężnej przysługującej z tytułu zachowku. Jeżeli takie przekazanie nie miało miejsca, albo majątek który został w ten sposób przekazany ma wartość mniejszą niż udział spadkowy, który przysługiwałby osobie najbliższej z tytułu dziedziczenia ustawowego, osoba uprawniona do zachowku skorzystać może z roszczenia przeciwko faktycznemu spadkobiercy o sumę, która pokryje lub uzupełni zachowek. Na podniesienie roszczenia o zachowek uprawniony ma 5 lat od daty ogłoszenia testamentu.
 
Wyjątkową sytuacją jest dochodzenie zachowku przez spadkobierców ustawowych. Takie działanie uzasadnione będzie kiedy spadkobierca dokonał darowizn na rzecz innych osób jeszcze przed śmiercią uszczuplając swój majątek. Zachowku można wtedy dochodzić od innych spadkobierców ustawowych jeśli otrzymali oni darowiznę, która podlega zaliczeniu na poczet spadku. Podniesienie takiego roszczenia możliwe będzie również względem obdarowanego niebędącego spadkobiercą ustawowym, jednakże wyłącznie w przypadku darowizn dokonanych nie wcześniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. Obdarowany odpowiadać będzie całym swoim majątkiem, ale może zwolnić się od zachowku poprzez wydanie uprawnionemu przedmiotu darowizny. W tym przypadku roszczenie o zachowek wygasać będzie w terminie 5 lat od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy). 
 
Spotkać można się z sytuacjami w których bieg przedawnienia o zachowek może być przerwany. W tym temacie niejednokrotnie wypowiadał się Sąd Najwyższy obrazując jak złożona jest to kwestia. 
 
Kim są osoby uprawnione do zachowku?
 
Zgodnie z regulacją zawartą w Kodeksie Cywilnym osobami uprawnionymi do otrzymania zachowku są:
  • małżonek,
  • rodzice,
  • zstępni spadkodawcy (a więc jego dzieci, a jeśli nie dożyły one momentu otwarcia spadku to ich dzieci, wnuki, prawnuki).
 
Pamiętać należy, że takie uprawnienie przysługiwać będzie wyłącznie w przypadku, kiedy wymienione osoby byłyby powołane do spadku z mocy ustawy. Bycie spadkobiercą również nie wyklucza prawa do zachowku, ale można z niego skorzystać tylko wtedy, kiedy otrzymany przez spadkobiercę spadek nie pokrywa w całości należnego zachowku. 
 
Komu pomimo spełnienia powyższych warunków zachowek nie będzie przysługiwał?
 
Ustawodawca jednoznacznie określił krąg osób, które nie mogą ubiegać się o zachowek nawet w sytuacji w której są one osobami najbliższymi spadkodawcy w rozumieniu ustawowym oraz kiedy zostałyby one powołane do spadku w przypadku dziedziczenia ustawowego. Do takich osób należą:
  • osoby niegodne dziedziczenia. Spadkobierca uznany za niegodnego pozostanie wyłączony od dziedziczenia i traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Uznanie za niegodnego wiąże się z niemożliwością uczestnictwa takiej osoby w spadku po spadkodawcy, 
  • osoby,które zrzekły się dziedziczenia bądź odrzuciły spadek,
  • małżonek, jeżeli spadkodawca złożył przed śmiercią pozew o rozwód z orzeczeniem winy małżonka, a sąd po zbadaniu sprawy uzna, że orzeczenie winy byłoby zasadne, a rozpoznawanie sprawy nie zostałoby przerwane gdyby nie śmierć spadkodawcy, 
  • osoby wydziedziczone.
 
Spadkodawca może pozbawić małżonka, rodziców i zstępnych prawa do zachowku w testamencie. Wydziedziczenie jest instytucją pozwalającą na pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku i ma miejsce, kiedy uprawniony notorycznie narusza zasady współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, bądź też dopuściła się względem spadkodawcy lub jego bliskich umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci lub też uporczywie uchyla się od dopełniania obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy. Aby wydziedziczenie było skuteczne musi być uwzględnione w testamencie z podaniem przyczyny. Nawet taki zapis nie jest całkowitą gwarancją wyłączenia takiej osoby z kręgu spadkobierców, a pośrednio osób uprawnionych do zachowku. Spotkać możemy się z przypadkami w których spadkodawca zdecyduje się na wybaczenie. Sytuację taką nazywamy przebaczeniem. Nie jest to czynność prawna, a akt woli do którego skuteczności nie jest potrzebna zdolność do czynności prawnych spadkodawcy. Nie musi on wiedzieć jakie skutki prawne niesie za sobą przebaczenie. Wystarczającym jest, aby miał on dostateczne rozeznanie sytuacji. Wydziedziczenie nie wyklucza z kręgu uprawnionych do zachowku zstępnych wydziedziczonego, nawet jeśli przeżył on spadkodawcę. 
 
Wysokość zachowku
 
Wysokość zachowku uzależniona jest od kilku czynników. Są to:
  • wartość spadku,
  • wartość udziału spadkowego należnego w przypadku dziedziczenia ustawowego oraz trwała niezdolność do pracy osoby uprawnionej bądź też małoletność.
 
Zachowek jest ułamkiem wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby uprawnionemu, gdyby powołano go do dziedziczenia z ustawy. Dlatego też do obliczenia wysokości zachowku konieczne jest wcześniejsze obliczenie takiego udziału spadkowego. Znając wysokość udziału spadkowego możemy określić wysokość przysługującego uprawnionemu zachowku. . 
 
Osoby, którym przysługuje roszczenie o zachowek mogą domagać się połowy wartości udziału, który przypadłby im w przypadku powołania do spadku z ustawy. Ustawodawca zdecydował się jednak zabezpieczyć interesy grup osób, które wydają się być bardziej pokrzywdzone w wyniku pominięcia w testamencie. Do tych szczególnych grup należą uprawnieni małoletni zstępni, a także uprawnieni, którzy mogą zaświadczyć trwałą niezdolność do pracy. Osoby takie mają możliwość dochodzenia zachowku w wysokości dwóch trzecich wartości udziału spadkowego, który by przypadłby im w wypadku powołania do dziedziczenia z ustawy. 
 
Prawo do zachowku jest prawem dziedzicznym, jednakże podlega szczególnym regulacjom ustawowym i w przypadku ich niespełnienia roszczenie wygaśnie. 
Masz problem natury prawnej? Zadaj pytanie naszym specjalistom


Dodaj komentarz
Opinie klientów
Bardzo dobra obsługa, wyczerpujące odpowiedzi na pytania oraz wyjaśnienia w zakresie okoliczności mających związek ze sprawą. Jeszcze raz bardz...
Bartek
Jestem bardzo zadowolona. Porada jest w pełni merytoryczna i trafiająca w istotę mojego problemu. Odpowiedzi były konkretne, rzeczowe i szybkie. T...
Teresa
Najczęściej komentowane
Zgodnie z art. 172 Kodeksu cywilnego posiadacz nieruchomości niebędący jej...